Over racisme en antiracisme

‘Ik geef les aan een volledig witte school in een volledig witte omgeving, op onze school is er geen sprake van racisme. Is er dan een noodzaak om het er buiten het vastgestelde curriculum nog eens extra over te hebben?’ Aldus een leerkracht die mij om advies vroeg.

Ik vond het een interessante uitspraak. Met name omdat de leerkracht aangeeft dat er geen sprake van racisme is omdat de volledige populatie wit is. Hoewel het misschien klopt dat er in die situatie dan geen racistische uitingen gedaan kunnen worden naar mensen van kleur, wilt dit niet zeggen dat er geen racistische uitspraken of uitingen gedaan worden in het algemeen, onder elkaar. Vooroordelen en stereotypes kunnen nog onderling naar elkaar benoemd worden, het curriculum kan racisme bijvoorbeeld nog steeds in stand houden en er kan een ongezonde focus liggen op slechts de context van Nederland en/of Europa vs. De rest van de wereld. Er is gewoon nog werk aan de ‘winkel’ genaamd scholen. 

Het doel van school is dat leerlingen worden voorbereid op het functioneren in de hedendaagse en toekomstige maatschappij. Als leerkracht wil jij je leerlingen vaardigheden en kennis meegeven die zij nodig hebben binnen de schoolcontext maar ook buiten de schoolcontext. Denk aan verkeersles, zwemles, engels en seksuele voorlichting, verschillende voorbeelden van kennis en vaardigheden die bedoeld kinderen voorbereiden op een andere context dan school.

Daarnaast bewegen leerlingen zich zowel binnen als buiten school op het wereldwijde web. Hier komen zij in aanraking met mensen van kleur maar ook met ronduit racisme, racistische filmpjes en racistische boodschappen. En die kinderen blijven natuurlijk niet voor altijd op die school rondhangen, op een gegeven moment trekken zij de wijde wereld in. Dus zei ik stellig ‘Ja er is noodzaak om het er buiten het vastgestelde curriculum nog eens over te hebben, sterker nog er is een dringende noodzaak om het vastgestelde curriculum kritisch te bekijken, je te verdiepen in antiracisme en hoe je hier als school uiting aangeeft en onderdeel maakt ván het curriculum.’. 

Over antiracistisch lesgeven

Ik heb de laatste tijd veel berichten gekregen van leerkrachten met vragen over hoe zij racisme kunnen bespreken in de lessen. Ik heb hier en daar wat tips gegeven maar kwam al gauw tot de conclusie dat simpelweg wat tips niet genoeg is.

Het onderwijs is dé plek om verandering teweeg te brengen in toekomstige maatschappijen. Dus is het belangrijk om er niet slechts één les aan te besteden of een themadag van te maken maar om er continu aan te werken zodat zowel het lesklimaat als het schoolklimaat volledig beïnvloed. 

Zowel voor je kinderen van kleur zodat zij kunnen opgroeien in een veilige omgeving waar zij volledig tot hun recht kunnen komen, als ook voor je witte kinderen zodat zij de fouten die gemaakt worden niet achteloos herhalen maar aan de slag gaan met de verbeterpunten. En het is belangrijk om ook te benoemen dat je dit niet alleen voor de leerlingen doet maar ook voor de leerkrachten, de intern begeleiders, directieleden, remedial teachers, conciërges en alle andere disciplines die deelnemen aan de minimaatschappij die ‘school’ heet. Zij functioneren als rolmodellen voor de leerlingen en worden tegelijkertijd ook beïnvloed door het schoolklimaat.

1) Do the work

Antiracistisch lesgeven is meer dan een uitspraak die je maakt nadat je de les over racisme hebt verzorgd. Het is een onderwerp waar je continu bij stil staat, in je leven buiten schooltijd om, in vergaderingen met je team, in alle schoolvakken, in het beleid, in hoe je naar ouders kijkt en hoe je met hen communiceert.

Daarom is het allereerst en bovenal belangrijk dat jij je verdiept in onder andere onderwerpen zoals antiracisme, intersectionaliteit, racisme, privileges en het koloniaal verleden van Europa en de invloed daarvan op de rest van de wereld en de hedendaagse maatschappij. Bespreek het tijdens teamdagen en kijk hoe je er zowel binnen je team, als buiten schooltijd mee aan de slag kunt gaan. 

Daarnaast is het belangrijk dat je aan de slag gaat met je eigen onbewuste vooroordelen. Iedereen heeft ze, maar wat mij betreft hebben ze nergens zoveel invloed als in het onderwijs. Zowel op de kinderen die je les geeft als op hoe je met de ouders van de kinderen omgaat. Welke automatische en onbewuste vooroordelen heb je en hoe kun je voorkomen dat je ernaar gaat handelen? 
Do the work gaat heel erg over het begrijpen van het systeem ‘racisme’, hoe het jou beïnvloed heeft, hoe jij er onbewust aan bijdraagt en hoe je hier veranderingen in aan kunt brengen. Voor jezelf, voor je team én voor je leerlingen.

2) Gebruik de juiste definitie

In het gesprek over racisme zul je merken dat iedereen er een andere definitie op na houdt. Het is dus belangrijk dat je begint met de juiste definitie. Als jij een onjuiste of onvolledige definitie gebruikt, dan geef jij leerlingen de verkeerde basis mee.

Door een volledige definitie te gebruiken, voorkom je daarnaast ook dat je verzand in gesprekken dat witte mensen ook slachtoffer kunnen zijn van racisme ‘omgekeerd racisme’. Dit is feitelijk onjuist. Witte mensen kunnen zeker op een verschrikkelijke manier benaderd worden met vooroordelen, scheldwoorden op basis van ras en op microniveau uitgesloten worden van groepen en gelegenheden. Echter heet het dan geen racisme. Racisme gaat over machtsstructuren en structurele gevolgen voor mensen op basis van ras. Het gaat over beleid, wetten en regelgeving die de ene groep privileges en vrijstellingen geeft en andere groepen structureel niet. Alleen met de juiste definitie ben je écht bezig met antiracistisch lesgeven.

3) Houd rekening met je groep

Ik ben van mening dat je groepssamenstelling je insteek bepaald. Met name voor middelbare schoolleerkrachten is het belangrijk dat zij niet bij alle klassen het gesprek op dezelfde manier willen voeren. In een homogene groep bespreek je het onderwerp anders dan in een heterogene groep. Zo is het bij gemengde klassen belangrijk dat het niet gaat om ervaringen van de kinderen van kleur. Het is belangrijk dat zij ervoor beschermd worden dat hun ervaringen niet gebruikt worden als een middel tot educatie voor de rest van de klas. Het gesprek over racisme moet ook niet blijven hangen op persoonlijke ervaringen, hiermee loop je het gevaar dat men ervaringen gaat beoordelen. Dus is het belangrijk om rekening te houden met je groepssamenstelling en daar bewuste en juiste keuzes in te maken.

4) Betrek je team

Het is nobel om in je eentje verandering teweeg te willen brengen, hoewel het een goed begin is, is het onvoldoende. Het is belangrijk om hier ook je team, directie en overige disciplines in te betrekken. Net als dat er ‘rookvrije schoolpleinen’ zijn moeten er ook antiracistische schoolteams komen. Zodra er iemand een sigaret opsteekt op het schoolplein wordt diegene aangesproken. Wanneer iemand racisme bespeurt wordt het blootgelegd, besproken en worden er gepaste maatregelen genomen. 

Daarnaast is het belangrijk als school om naast je pestprotocol en beleid ook een beleid op te stellen met betrekking tot racisme. Pesten is simpelweg niet hetzelfde als racisme. Zowel voor je leerkrachten als voor je team. Hoe ga je ermee om als het voorkomt, hoe wordt er nazorg geboden voor het slachtoffer en hoe wordt er omgegaan met de agressor? Wat zijn de lessen voor het team of de groep?

5) Grijp momenten aan én creeer momenten

Verandering vraagt om een actieve houding. Dus is het belangrijk dat je naast het aangrijpen van momenten ook zelf momenten creëert. Ga op zoek naar lespakketten gecreëerd door mensen van kleur over hun expertise en ervaringen met bepaalde onderwerpen. Gebruik boeken en publicaties van mensen van kleur om een onderwerp in te leiden. Ga op zoek naar gastsprekers van kleur, niet alleen over hun ervaringen als persoon van kleur maar juist over hun expertise en professie.

6) Bekijk je curriculum en aanbod

Kijk eens kritisch naar je alledaagse aanbod, wat voor speelgoed en lesmateriaal is er beschikbaar? Waar versier jij je lokaal mee? Hoe ziet de sinterklaasversiering eruit? Wat voor liedjes worden er gezongen en wat is de boodschap van die liedjes? Als we het hebben over significante personen uit de geschiedenis zijn dit veelal witte mensen? Bied je voldoende rolmodellen van kleur aan? Bied je voldoende diversiteit aan?

Zo liep ik een keer op een gemengde school rond waar het thema ‘uitvinders’ besproken werd. Een mooi en belangrijk thema voor alle kinderen. Echter waren van de twintig posters maar liefst negentien witte mannen uitgestald als uitvinders. De twintigste was een witte vrouw. Dit geeft kinderen de boodschap dat alleen witte mannen uitvinders zijn. Terwijl er natuurlijk genoeg andere uitvinders zijn als je er naar op zoek gaat. 

Dus kijk kritisch naar het curriculum en aanbod.  Welke boeken zijn er beschikbaar in de schoolbibliotheek? Welke boeken lees jij uit voor en welke boeken zijn er beschikbaar tijdens het vrij lezen momentje? Door wie zijn deze boeken geschreven en waarom?

Kortom welke boodschappen worden jouw leerlingen meegegeven? Is er ruimte en aandacht voor iedereen? Gaat het uit van het kleurenblind principe, waarin we het niet hebben over kleur omdat we bang zijn dat het racisme in de hand werkt? Of wordt er aandacht besteed aan diversiteit, zo ja op welke manier? Is er ruimte voor kinderen om kennis te maken met andere perspectieven en ervaringen? En bied je voldoende afwisseling tussen spiegels, ramen en glazen schuifdeuren (Lees hier meer over). Ramen en glazen schuifdeuren zodat je witte leerlingen de kans krijgen om een realistisch wereldbeeld te vormen, hun empathisch vermogen te vergroten en antiracistische keuzes kunnen maken. En voor je leerlingen van kleur, voldoende spiegels die hen de boodschap geven dat zij belangrijk zijn en dat zij ruimtes mogen innemen. 

Tot slot

Kortom, werk aan de winkel. Dit zijn slechts een aantal punten waarmee je kunt beginnen. Besef echter dat er met betrekking tot antiracisme geen einddoel te behalen valt. Het is een proces dat constant in ontwikkeling is. En hoewel je voor rookvrije schoolpleinen een plakaat kunt behalen die laat zien dat je voldoet aan alle voorwaarden, is dat bij antiracisme niet het geval. Je begint ermee voor jezelf en voor je leerlingen, met het oog op constante ontwikkeling, verbeteringen en nieuwe inzichten.

Ps. Ik geef ook trainingen op scholen


We waren samen aan het kleuren. Tijdens het kleuren tekende ze mij met mijn afro (die ik toen had), neus, lippen en grote bruine stippen als ogen. Bij het tekenen van mijn haar, haalde ze haar potlood niet van het papier af. Ze draaide ermee in grote en kleine cirkeltjes maar het eindresultaat waren grote zwarte krullen die als geheel wel op mijn haar leken. Ze had mijn gezicht niet ingekleurd. Mijn handen waren dezelfde kleur als die grote bruine stippen, mijn ogen. Ik vermoed dat ze mij daarom niet had ingekleurd. Er was namelijk geen lichtere variant van bruin aanwezig in het doosje potloden. Alleen het bruin van mijn ogen.

Vervolgens ging ze aan de slag met het tekenen van een ander poppetje. Ik vermoed een meisje, gele golvende strepen van het hoofd tot aan haar heupen. Het gezicht van dit kindje werd wél ingekleurd met het zalmroze potlood. Grote blauwe stippen die functioneerden als ogen en dit kindje kreeg in tegenstelling tot mijn poppetje welgeteld vier wimpers, verdeeld over de twee ogen. Ik vroeg haar wie ze getekend had en ze antwoordde ‘mezelf’.

Ik kan je vertellen, zo zag ze er niet uit. Ze had prachtig dik en sterk gekruld haar. Het werd door haar moeder iedere ochtend prachtig gevlochten en voorzien van kraaltjes, elastiekjes en/of clipjes. Ze had een mooie donkerbruine huidskleur met een natuurlijke glans en grote donkerbruine ogen. Waarom had ze zichzelf dan zo getekend? Ik vroeg het haar, ‘omdat ik ook een prinses wil zijn.’ antwoordde ze.

Over geïnternaliseerd racisme en het zelfbeeld

Dit is een voorbeeld van geïnternaliseerd racisme. Geïnternaliseerd racisme is het gevolg van individueel en institutioneel racisme. Mensen van kleur worden zowel impliciet als expliciet geconfronteerd met racisme. Hierdoor accepteren zij onbewust en onbedoeld racistische opvattingen, stereotypen en vooroordelen. Dit leidt tot vaak onbewuste denkpatronen en gedragingen die resulteren in het discrimineren, minimaliseren, bekritiseren en fout vinden van de zaken die met zichzelf of hun eigen cultuur te maken hebben. Eén van de uitingen van geïnternaliseerd racisme, is een negatief zelfbeeld.

Je zelfbeeld is een beeld dat je over jezelf hebt gevormd op basis van informatie uit je omgeving. Wat je vaak ziet, wat mensen over je zeggen en hoe mensen op je reageren. Het gaat niet alleen om hoe je eruit ziet, het gaat ook om waartoe je jezelf in staat stelt. Welke uitdagingen je kunt overwinnen op basis van hoe jij over jezelf denkt.

Kinderen van kleur, biculturele kinderen en kinderen met ouders van verschillende afkomsten kampen vaak met een negatief zelfbeeld. Zij doen uitspraken zoals ‘ik wil wit zijn’ of ‘ik vind mijn haar niet mooi’. Op bijvoorbeeld televisie zien zij veelal witte mensen. En als zij iemand zien die op hen lijkt, dan is het vaak in een stereotype rol. Dit gebrek leidt ertoe dat zij geen positief en representatief zelfbeeld kunnen vormen, en ook niet van mensen die op hen lijken. Hoe kunnen kinderen van kleur op basis van dit gebrek een positief beeld vormen van mensen van kleur, als zij deze positieve beelden te weinig zien? Hoe kunnen wij als volwassenen van kinderen verwachten dat zij een antiracistisch wereldbeeld vormen als zij dit niet veelvuldig te zien krijgen. Met een racistisch wereldbeeld bedoel ik, dat de kinderen op basis van huidskleur een oordeel vormen, hun handelen erdoor laten beïnvloeden en verwachtingen scheppen van mensen.

Zo viel het mij op dat toen er eindelijk (na decennia!) een zwarte Disney prinses kwam, prinses Tiana, zij de helft van de film een kikker was (Princess and the frog). Ook kun jij je eens testen hoeveel superhelden van kleur jij bijvoorbeeld kent. En hoeveel witte superhelden je bijvoorbeeld kunt opnoemen. Staat dat in verhouding tot elkaar?

Belangrijk om te weten

Voor de volledigheid van het begrip vind ik het belangrijk om te noemen dat ook mensen met een sterk zelfbeeld kunnen lijden onder geïnternaliseerd racisme. Maar dat is voor mijn blog niet de insteek. Daarnaast vind ik het ook belangrijk om te melden dat het niet een probleem is van meisjes. Het probleem heeft niets te maken met gender.

Als ouder is het hartverscheurend om te horen dat jouw kind ontevreden is met het uiterlijk en met name op basis van de culturele achtergrond. Door middel van dit stuk wil ik ouders handvatten geven om hiermee om t egaan.

1. Do the work

Als ouders heb je ontzettend veel invloed op het zelfbeeld van je kind. Zo heeft jouw eigen zelfbeeld, wat je van jezelf vindt, waartoe jij jezelf in staat acht en hoe tevreden je met jezelf bent, invloed op dat van je kind. Kinderen kijken naar belangrijke personen in hun omgeving om te zien hoe zij zich moeten gedragen. En in het geval van een laag zelfbeeld vanwege geïnternaliseerd racisme is hoe jij als ouder kijkt naar de culturen binnen je gezin, heel belangrijk. Met ‘Do the work’ bedoel ik dan ook dat jij als ouder met jezelf aan de slag gaat. Stilstaat bij antwoorden op vragen die jij jezelf nooit stelt. En wellicht ook vragen die nooit gesteld worden door mensen in je omgeving.

Vragen ter reflectie

Ik help je graag op weg met ‘Do the work’ in de vorm van een aantal vragen die je kunt meenemen in je reflectie. De antwoorden op deze vragen helpen je om aanknopingspunten te zoeken, punten die je helpen om je bewuste maar ook je onbewuste en automatische gedragingen en woorden te veranderen.

Wat zeg jij wanneer je de haren van je kind kamt? Ben je constant op zoek naar een haarmiddel dat het haar ‘zacht’ kan maken? Ben je constant op zoek naar een nieuwe kam of borstel voor het type krullen? En hoe reageer je op het haar van je kind na het zwemmen? Hoe vaak maak jij of iemand in de omgeving hier eigenlijk opmerkingen over? Je antwoorden op deze vragen helpen je om na te denken over de impliciete boodschappen die jij jouw kind meegeeft. En met name in een wereld waar kinderen van kleur niet gewaardeerd worden voor wie zij zijn, is jouw boodschap des te belangrijker.

Ouders van kleur

Voor ouders van kleur betekent dit specifieker wat is jouw relatie met jouw eigen haarstructuur en huidskleur? Wat heb je meegekregen in jouw opvoeding? Wat wordt er ‘grappenderwijs tegen jou gezegd over je haarstructuur en huidskleur? En wat sta je toe? Hoe en wanneer werd jij je bewust van je huidskleur en hoe ben je met dit besef omgegaan?

Witte ouders met een (ex-)partner van kleur

En voor witte ouders met een (ex-)partner van kleur, wanneer werd jij je eigenlijk bewust van je ras en huidskleur? Hoe ga je om met mensen van kleur, wat zeg je achter gesloten deuren, wat doe je als jij in de minderheid bent in een gezelschap? In hoeverre heb jij je verdiept in de cultuur van je (ex-)partner en kind? En hoe wordt er in jouw familie omgegaan met de cultuur van je partner en kind?

Daarnaast is het voor bi-culturele kinderen niet vreemd om het gevoel te hebben te moeten kiezen tussen twee culturen of een voorkeur te hebben voor één van de twee culturen. Over het algemeen is het een fase die voorbij gaat. In dit blog ga ik echter niet dieper op die situatie in. Hiervoor kunnen we een telefonische consult inplannen. Onderstaande tips kunnen wel ondersteunend werken.

Witte adoptieouders met een kind van kleur

Voor witte adoptieouders met een kind van kleur, wat krijgt jouw kind mee over de eigen cultuur? Hoe praat je hierover en welke culturele ervaringen krijgt jouw kind mee? Waar komt jouw kind in aanraking met de eigen cultuur? Hoe wordt er in jouw familie omgegaan met de cultuur van je en kind? Hoe leer jij jouw kind over je eigen cultuur en hoe verhouden die twee culturen zich tot elkaar?

Andere volwassenen

Ook kijken kinderen naar andere belangrijke volwassenen in hun omgeving, grootouders, leerkrachten en bijvoorbeeld de oppas. Wat is hun relatie met ‘ras’? Zijn zij zich bewust van micro-agressies en racisme? Wat zijn hun standpunten en hoe communiceren zij deze naar jouw kind en in de buurt van jouw kind? Welke boodschappen krijgt jouw kind mee uit de omgeving?

2. Spiegels aanbieden

Het is belangrijk dat jij als ouder de boodschap meegeeft dat jouw kind er moet zijn, niet mogen maar moeten. Dat jouw kind een ontzettend belangrijke bijdrage levert in de wereld, niet alleen voor jou en voor de familie maar dat de wereld simpelweg niet hetzelfde is zonder jouw kind. Dit zijn dingen die je laat zien, door middel van de hoeveelheid knuffels en kusjes maar ook hoe je tegen je kind praat en hoe je over je kind praat. Wat zeg je tegen je kind als je vrolijk en gelukkig bent en wat zeg je wanneer je boos en geïrriteerd bent? Of wanneer je teleurgesteld bent en hoe breng je dit over? En wat zeg je tegen andere mensen wanneer je denkt dat je kind je niet hoort?

Daarom is het belangrijk dat jij als ouder de boodschap communiceert dat je kind er moet zijn, niet mogen maar moet. Dit doe je door het aanbieden van spiegels. Zorg voor een boekenkast met verhalen over kinderen die op jouw kind lijken. Investeer in het kopen van poppen en poppetjes waar jouw kind mee kan spelen die op jouw kind lijken. En ga op zoek naar programma’s met mensen die op jouw kind lijken. Het is belangrijk dat jouw kind vergelijkbare mensen ziet in diverse posities in de maatschappij. Zoek voorbeelden waar jouw kind zich mee kan identificeren en voorbeelden waaraan jouw kind zich kan optrekken.

Op mijn Facebook en Instagram geef ik voorbeelden van spiegels, boeken die je kunt inzetten om jouw kind mee te geven dat het er moet zijn, er toe doet en een belangrijke bijdrage levert aan de wereld.

3. Werken aan het zelfbeeld

Nu je aan de slag bent gegaan met de randvoorwaarden van het zelfbeeld van je kind is het tijd om aan de slag te gaan met de kern van de uitspraak. Het zelfbeeld, zelf. Ik bespreek twee don’ts en vijf do’s.

1. Don’t: Gelijk positief toespreken

Wanneer een kind iets zegt dat kwetsend is zoals ‘ik wil wit zijn’ hebben we als volwassenen de neiging om gelijk het tegenovergestelde te zeggen, iets positiefs ‘Je bent prachtig zoals je bent’. We hopen dan dat het simpelweg zeggen van iets positief blijft hangen bij het kind. En dat ze het nooit meer zullen zeggen doordat wij het tegengesproken hebben. Hoewel we het goed bedoelen gaan we hiermee voorbij aan wat het kind zegt. We willen gelijk verandering en kappen daarmee het proces af. Eén van de gevolgen hiervan kan zijn dat je kind het nog wel vindt en voelt, maar dat het dit gevoel en mening niet meer uitspreekt.

2. Don’t: Vergelijken met anderen

Wanneer jouw kind een dergelijke uitspraak heeft gemaakt zoals hierboven, vergelijk jouw kind dan niet met andere mensen van kleur die ‘ook’ mooi zijn. Bijvoorbeeld, ‘je lijkt op Beyoncé en zij is ook heel erg mooi’, ‘je lijkt op mij, vind je mij dan niet mooi?’ Het gaat om het ‘zelf’beeld, dus is het belangrijk dat je aan de slag gaat met het beeld dat het kind van zichzelf heeft. Hoewel goed bedoeld kan het vervelende gevolgen hebben. Eén van de gevolgen hiervan kan zijn dat je kind zichzelf gaat vergelijken met anderen en je kind zal dit altijd op een manier doen waardoor het zichzelf als negatief ziet.

1. Do: Stel vragen

Een uitspraak als gevolg van een negatief zelfbeeld is niet in één dag gevormd, dus kunnen we hem ook niet in één dag omgooien. Zodra je kind dit kan uiten, kan het ook vragen beantwoorden als, ‘waarom wil je wit zijn?’. En wanneer je kind een antwoord geeft, stel dan weer een open vraag. Probeer jouw conclusie en goedbedoelde woorden een aantal zinnen uit te stellen. En pas wanneer je wat meer zicht hebt op wat je kind zegt en waarom, dan is het jouw beurt om te praten. Hiermee voorkom je dat je reageert op je eigen interpretatie en het gesprek een andere kant op leidt dan waar je kind behoefte aan heeft. Het feit dat je kind het uitspreekt is goed, alleen dan kun jij er namelijk mee aan de slag.

2. Do: Leren over de geschiedenis

Voor kinderen van kleur is het ontzettend belangrijk om te leren over de eigen geschiedenis. De trots van de cultuur, de heldendaden en bijvoorbeeld bijzondere uitvindingen van mensen waarmee jouw kind zich kan identificeren. In het Nederlands onderwijssysteem wordt dit namelijk vaak niet belicht. Het verhaal wordt verteld vanuit over het algemeen nog verteld vanuit het koloniale perspectief waardoor andere volkeren gezien worden als een volk met één cultuur, één taal. Het is belangrijk dat jij als ouder en opvoeder je kind bewust maakt van deze diversiteit en hen voorbeelden geeft om naar op te kijken. Ga (samen) op zoek naar informatie over de grootouders en voorouders, verhalen over de cultuur en land van herkomst. Het doel is namelijk dat je kind los komt van koloniale denkwijzen (geïnternaliseerd racisme) die het zelfbeeld negatief beïnvloeden.

4. Maak een plan en betrek de omgeving

Licht de omgeving in over de opmerkingen, hoe kunnen zij deze het beste herkennen en wat verwacht jij dat zij hierop antwoorden? Als jouw kind aangeeft ‘ik wil wit zijn’, is het belangrijk dat de omgeving op eenzelfde manier reageert. Zodat jouw kind niet van de ene persoon een schadelijk (en bevestigend) antwoord krijgt en van de ander een ander antwoord. Iedereen hoeft niet per sé het zelfde te zeggen, als jullie elkaar maar niet tegenspreken.

3. Do: Positieve affirmaties en spiegelwerk

Een krachtige manier om aan het zelfbeeld te werken is door de dag starten én/of eindigen met positieve affirmaties, deze formuleer je vanuit het kind en oefen je samen terwijl je in de spiegel kijkt. Maak er samen een leuke activiteit van, door er een rap van te maken, een gedicht of een liedje met een dansje erbij. Elk positief woord formuleer je vanuit ‘ik ben’, ‘ik heb’ of ‘ik kan’. Om je kind te motiveren kun je bijvoorbeeld starten met drie zinnen die jullie iedere ochtend bespreken in de spiegel, ‘ik ben mooi, zoals ik ben’, ‘ik heb een prachtige bruine huid’, ‘ik heb mooi haar’. Houd de zinnen kort en krachtig en benoem ze regelmatig. Zeg ze tegen de spiegel en zeg ze tegen elkaar. In het begin zal het wat moeizaam gaan en onwennig zijn. Maar hoe regelmatiger je het oefent des te normaler het wordt.

5. Neem de tijd

Verwacht niet op korte termijn resultaten. Zoals ik al aangaf het zelfbeeld wordt niet in korte tijd gevormd en dus kun je het ook niet in korte tijd veranderen. Consistency is key. Hoe vaker en beter je aan de slag gaat met de Do’s des te beter je kind het op pakt voor de lange termijn. Geef je kind daarom de ruimte om zich hierin te ontwikkelen. En vergeet vooral het stukje ‘Do The Work’ niet.

Meer info op Instagram en Facebook
Op zowel facebook als instagram heb ik bij deze post aanvullende informatie gezet. Het geheel, het lezen van deze blog en de plaatjes erbij op facebook en instagram maken veel duidelijk heb ik me laten vertellen door verschillende mensen die dit gedaan hebben. Wil jij het ook allemaal zo helder krijgen, volg me dan op:

‘Zij lijkt op een aap’. Ik kan het me nog goed herinneren. Ik werkte op een groep met kinderen van zes tot twaalf jaar en er kwam een nieuw meisje. De groep was voorheen altijd volledig wit en Nederlands en nu kwam er een Nederlands-Congolees meisje op de groep. Nadat zij zich voorstelde maakte één van de kinderen de opmerking. Ik had op dat moment zo graag gewild dat ze de moed had gehad om uit te spreken wat het met haar deed. In plaats daarvan klapte ze dicht en rende ze naar de gang.

Nu ik erover nadenk vind ik het vreemd dat ik toen alleen gehoopt had dat zij zich kon verweren. Begrijp me niet verkeerd, tuurlijk is dat ook belangrijk. Maar is het niet nét zo belangrijk dat je een opmerking als ‘zij lijkt op een aap’ niet maakt. Omdat je geleerd hebt dat het kwetsend is en dat het meer zegt over je eigen tekort aan kennis dan over de ander. En is het niet nét zo belangrijk dat je geleerd hebt dat je huidskleuren natuurlijk wél mag zien maar dat je op basis daarvan iemand niet uitscheldt of volgens jou eigen vooroordelen gaat behandelen?

Begin zo vroeg mogelijk

Driejarigen krijgen al te maken met raciale verschillen, micro agressies en racisme. Kinderen vanaf 6 maanden zien namelijk al kleur. Zij zien dat iemand een bruine of beige huidskleur heeft. Op basis van deze huidskleur hebben zij echter nog geen vooroordelen opgebouwd en dus behandelen zij mensen (nog) niet anders op basis van kleur. Met gemiddeld 5 jaar verandert dit. Witte kinderen kiezen dan eerder een ander wit speelmaatje. Terwijl dit bij zwarte kinderen niet het geval is.

Uit onder andere de klassieke poppentest (Clark & Clark) blijkt daarnaast dat kinderen vanaf ongeveer 4/5 jaar witte mensen een hogere, betere en mooiere status toe kennen dan mensen van kleur. Ook blijkt dat vijfjarigen al grotendeels dezelfde opvattingen hebben als hun ouders. Daarom is het belangrijk om je kind al zo vroeg mogelijk in aanraking te brengen met bepaalde begrippen en concepten die aan de basis liggen. Leer je kind daarom zo vroeg mogelijk over de verschillende huidskleuren, ongelijkheid, discriminatie en racisme. 

Toelichting

  • Micro agressies: korte en alledaagse opmerkingen en gedragingen die beledigende en negatieve vooroordelen overbrengen. Bijvoorbeeld een zwarte man die gevolgd wordt in de winkel. Of een Aziatische man vragen of hij ook zo goed kan rekenen of verwachten dat een vrouw van koken houdt.

Sluit aan bij wat je kind weet

Het belang van het aansluiten op wat je kind al weet is dat het gemakkelijker blijft hangen. Mensen leren het prettigst op basis van associaties. Gemiddelde driejarigen zijn geïnteresseerd in het leren van kleuren. Dit is één van de punten waar je op aan kunt sluiten. Als ze de basiskleuren kennen kun je ze vertellen dat het ‘huidkleurige’ krijtje niet op alle huidskleuren lijkt. Vertel ze dan gelijk dat ze dit krijtje het ‘zalmkleurige’ of ‘beige’ krijtje moeten noemen. Je kunt ze ook al vertellen dat ze een bruine huidskleur hebben maar toch een zwart kind zijn. Of dat ze een beige huidskleur hebben maar toch wit zijn en dat er mensen bestaan met een andere huidskleur. Als ze wat ouder zijn kun je ze uitleggen dat ‘blank’ een woord is dat sommige mensen nog wel zeggen maar dat wit eigenlijk netter en gepaster is en waarom.

Vertel ze over de huidskleuren van vriendjes/vriendinnetjes, neefjes/nichtjes en overige familieleden. En als iemand uit de omgeving een andere huidskleur heeft dan is dat ook een mooi punt om te bespreken. Begin bij wat het kind al kent en weet. Ze hoeven nog niet alles te begrijpen, dat doen ze namelijk ook niet wanneer jij ‘traktor’ voor de eerste keer uitlegt. Het gaat erom dat jij het gesprek start en aansluit bij wat ze op dat moment al weten of aan het leren zijn. Naarmate ze ouder worden kun je er meer aan toevoegen. Om ingewikkelde concepten als ‘racisme’ op latere leeftijd te kunnen begrijpen is het belangrijk dat kinderen onder andere begrippen als ‘pesten’ en ‘(on)gelijkheid’ kennen. Daarom is het belangrijk om goed na te denken over wat de basis is en wat je kind al weet.

Toelichting: 

  • Waarom wit in plaats van blank? De betekenis van blank is volgens het woordenboek onder andere: rein, onbevlekt, puur, heilig, in tegenstelling tot n-woord. Wit is een neutralere term die niet aangeeft dat iemand boven de ander staat, positiever, reiner en puurder is in tegenstelling tot anderen.

Wil je meer leren over antiracistisch opvoeden?

Op donderdag 13 augustus van 20.00-21.30u verzorg ik voor de tweede keer de online training. Anti-racistisch opvoeden gaat om het aanpassen van de opvoeding die je nu geeft. Het zit hem in cruciale onderdelen. Dit en nog meer bespreek ik tijdens de online training. Je kunt na afloop de training terugkijken, mocht je er op het moment niet bij kunnen zijn.

Bereid meerdere gesprekken voor

Geef je kind de tijd om het te leren en te begrijpen door het in hapklare brokken te bespreken en door wat je vorige keren besproken hebt weer te herhalen. Verwacht niet dat je kind het na één gesprek snapt, dit deed jij vast ook niet. Wanneer jullie samen tv kijken bespreek wat je ziet en koppel het aan wat er al besproken is. Op die manier werk je met je kind aan het begrijpen van de concepten, woorden en gebeurtenissen.

Denk na over jouw eigen relatie tot…

Jij bent het beginpunt en bepaald het resultaat en succes. Wat is jouw eigen relatie en ervaring met ras, huidskleur, haarstructuur, discriminatie en racisme. Hoe omschrijf jij jouw identiteit? Waar voel jij je met betrekking tot je identiteit en uiterlijk onzeker over en waar komt dit vandaan? Welke termen gebruik jij om mensen te omschrijven, hoe reageer je op mensen van jouw groep of juist van andere groepen? Neem de tijd en de ruimte om hierover na te denken. Maak aanpassingen waar nodig en denk na over de gedachtes die jij jouw kind wel én niet wilt meegeven. Wat zijn de dingen die je voor je zelf nog moet uitwerken en wie / wat kan je hiermee helpen? Door hierover na te denken voorkom je dat jouw bagage die van je kinderen wordt.

Breng je kind in aanraking met meerdere perspectieven

Door je kind kennis te laten maken met verschillende perspectieven maak je het voor je kind gemakkelijker om op een juiste manier met mensen om te gaan en je leert je kind om gevoelig en sensitief te zijn voor dingen die anders zijn. 

Boeken zijn daarvoor een goede manier. Kies daarom voor diverse boeken, boeken die gaan over mensen uit je omgeving maar ook mensen verder weg uit je omgeving. Herkenbare situaties maar ook onbekende situaties. Als je een wit kind hebt, koop eens een boek over een zwarte heldin. Als je een zwart kind hebt, breng je kind in aanraking met positieve verhalen over zwarte mensen. Want de positieve verhalen over witte mensen zien ze als ze hun tv aandoen, schoolboeken openslaan of willekeurig tijdschrift lezen. 

Films zijn daar ook een goede manier voor. Google welke films het beste bij welke onderwerpen passen en of ze recht doen aan het onderwerp waar het over gaat. Kijk samen met je kind en ga het gesprek aan over wat je kind ziet.

Evalueer je omgeving

Met wie of met wat kan jouw kind in aanraking komen? Dit is geen exacte wetenschap maar puur inschatten op basis van de buurt waar je woont, de populatie van de (voor)school van je kind, je woning, je vriendenkring, je familieleden. Wat voor mensen zijn er om je heen, lijken zij allemaal op jouw gezin? Is het enigzins een afspiegeling van de hele maatschappij? Wat is de opvatting van de mensen om je heen met betrekking tot ras, racisme, discriminatie, niet-westerse migranten etc. En hoe dragen zij deze opvattingen uit?

Wat ook belangrijk is dat je je kind helpt om oprechte relaties aan te gaan met mensen die niet op hen lijken met een andere achtergrond. Evalueer hiervoor de omgeving van je kind en je gezin. Lijkt iedereen in jouw kring op je kind of je gezin? Hoe kan jouw kind dan een kloppend wereldbeeld creëren? Hoe kan jouw kind zich dan inleven in iemand anders positie, ervaring, beleving en mening als het hier niet mee in aanraking komt. Als jij jouw kind een breder perspectief wilt meegeven en voorbereiden op een betere wereld dan is het belangrijk dat jouw kind deze bredere perspectieven ook kan ervaren. De beste manier om je kind bewust te maken van stereotypen en vooroordelen is door je kind oprechte relaties op te helpen bouwen met mensen die er anders uit zien dan je kind.

Ga de confrontatie aan

Als je in je omgeving merkt dat mensen dingen zeggen die niet overeenkomen met wat jij jouw kind wilt meegeven, leer jezelf dan om op een respectvolle manier de confrontatie aan te gaan. Dit kun je doen door bijvoorbeeld ‘hoe bedoel je?’ te zeggen of ‘kun je dit uitleggen?’. Hierdoor daag je mensen uit om écht na te denken over wat ze zeggen en er verantwoordelijkheid voor te nemen. Dit is een makkelijke manier die je ook je kind kunt aanleren. Je wilt dat je kind dit uiteindelijk ook respectvol doet, dus dan is dat wat je moet voordoen. Soms zullen emoties de overhand nemen en ook dat is prima, dan leg je dit achteraf aan je kind uit en hoe je het anders had kunnen oplossen. 

Bescherm je kinderen

Kinderen ervaren de wereld in delen. ‘De hond blafte wild naar mij’ betekent voor kinderen (zonder hond) dat alle honden gevaarlijk zijn. Zij hebben volwassenen nodig om er een geheel van te maken. Onder andere het nieuws kan (met name jonge) kinderen een onveilig gevoel geven en hen angstig maken. 

Dus als je samen het nieuws kijkt, voer er dan een gesprek over, kijk wat er besproken moet worden of genuanceerd moet worden en stel je kind hier vragen over.  Maak keuzes in waar je ze al wel aan wilt blootstellen en waar nog niet aan. Als ze ruzie hebben met een broertje of zusje ga je ook niet uitgebreid het gesprek aan over vergiffenis. Je laat ze het dan uitspreken, excuses aanbieden en ze gaan weer verder met hun leven. De kindvriendelijke versie van elkaar vergeven.

Bedenk ook wat belangrijk is voor je kind om te zien. Aan de ene kant is er een noodzaak om beelden te delen van mensen die hardhandig aangepakt worden door politie of zelfs vermoord worden. Aan de andere kant kan het met name bij kinderen (maar ook bij volwassenen) tot ongevoeligheid voor de beelden leiden, ze zien het zo vaak dus wordt het ‘normaal’. En ook kan het tot angstaanvallen en nachtmerries leiden omdat kinderen tot gemiddeld 16 jaar de context nog minder begrijpen dan de gemiddelde volwassenen.

Dus neem de leiding in wat je kind wel en wat je kind niet mag zien. Met oudere kinderen kun je dit ook als een keuze bespreken, eerst leg je uit waarom jij het afraad en wat het met jou deed en vervolgens vraag je je kind of hij/zij het toch nog wilt zien. Het is ook belangrijk om te weten dat als jij er zelf veel last van ervaart dat het beter is dat jij jouw kind niet de keuze geeft. Je wilt namelijk ook dat als jouw kind er meer last van ervaart dan hij/zij van tevoren bedacht heeft dat je kind bij jou terecht kan met vragen en zorgen, boosheid en verdriet. 

Leer je kind om verantwoordelijkheid te nemen

Kinderen kennen weinig schaamte, ze zeggen wat ze denken. Zo herkent elke volwassene wel het moment dat een kind een harde opmerking maakt over bijvoorbeeld een opvallend grote neus.  Kinderen zijn onbevangen en dat is ook niet het probleem. Het probleem zit hem vaak in dat ouders uit schaamte het kind tot stilte manen. Terwijl de ouder en de rest van de omgeving allemaal weten dat de persoon met de opvallend grote neus het gehoord heeft. In plaats van door de grond te zakken en je hoofd te begraven, kies ervoor om je kind uit te leggen dat het niet netjes is om zoiets te zeggen omdat het iemand kan kwetsen. En kijk hoe je kind het op een manier goed kan maken.

Kinderlijke onschuld begrijpen de meeste volwassenen maar door als ouder het er niet over te hebben leer je je kind het verkeerde gedrag aan. Zal je kind het dan niet meer doen? Vast wel. Het zit hem in de herhaling en je kind de tijd gunnen om te leren dat het niet netjes is, hoe ze het anders kunnen doen en hoe ze het kunnen oplossen. Een tweede keer wijs je gewoon op de vorige keer, ‘weet je nog vorige keer? Waarom was het niet netjes? Hoe ga je het goedmaken?’. Hierdoor leer je je kind om verantwoordelijkheid te nemen voor foutjes. Let er ook op dat als er gekozen wordt voor een excuses dat het een oprecht excuses is, ‘sorry dat jij je gekwetst voelt’ is absoluut niet hetzelfde als ‘sorry dat ik je uitgescholden heb, dat had ik niet moeten doen’.

Bescherm jezelf

Via social media en het nieuws krijg je veel informatie binnen. Deze informatie wordt niet voor je gefilterd en kan heftig binnen komen. Het leidt er bij veel volwassenen toe dat zij extra prikkelbaar zijn, verdriet en boosheid ervaren en niet per sé weten dat de beelden de oorzaak ervan zijn. Dus als je merkt dat je er niet tegen kunt, het is oké. Neem je rust, log uit, tv uit en focus op jezelf en je gezin. Maak tijd voor de positieve dingen en wanneer er weer ruimte in je hoofd is onderzoek dan wat jij kunt bijdragen aan de oplossing.

Gebruik de juiste termen

Om onderwerpen goed en duidelijk uit te leggen is het belangrijk dat je de beestjes bij hun naam noemt. Een 3-jarige hoef je nog niet uit te leggen over racisme. Maar je kunt het woord al wel een keer benoemen wanneer je verteld over dat mensen met een andere huidskleur anders behandeld worden. Dit is niet hetzelfde als pesten dus noem het dan ook niet zo.

Hoe omschrijf jij mensen? N-woord, blank, eskimo, koelie, bokoe, djoeka, indiaan? Onderzoek waarom dit geen juiste termen zijn en wat betere manieren zijn om iemand te omschrijven. Vraag jezelf ook af of afkomst of etniciteit ook belangrijk is voor wat je verteld. Vaak is dit een gewoonte waar we ons niet meer bewust van zijn.

Toelichting:

  • N-woord: een negatieve term om mensen met een donkerbruine huidskleur te omschrijven, benoem liever het land van herkomst. 
  • Eskimo: een negatieve term om inheemse bevolking van Alaska en arctische regio’s te benoemen, kies liever voor de gangbaardere term ‘Inuit’. 
  • koelie: een negatieve term om Surinamers met hun oorsprong in India te benoemen, het is beter om Hindoestaan te zeggen.
  • Bokoe: Een negatieve term om zwarte mensen van het continent Afrika te benoemen, het is beter om het land van oorsprong te noemen, bijv. de Congolees.
  • Djoeka: een negatieve term om zwarte mensen uit het binnenland van Suriname te noemen, benoem liever de naam van het volk; Saramaccaan, Aucaan of Ndjuka.
  • Indiaan: een negatieve term om de inheemse bevolking van de continenten noord- en Zuid-Amerika te benoemen, zeg liever inheemse bevolking van Noord- en/of Zuid-Amerika of noem de naam van het volk bijvoorbeeld Arowak, Maya’s, Cheyenne, Sioux.

Voor witte ouders

Het is fijn om in je omgeving mensen (van kleur) te hebben die je kunnen vertellen wat hun ervaring is. Echter is het ook belangrijk om te beseffen dat de ervaring van één iemand niet per sé zaligmakend is. Het is belangrijk dat je ook je eigen verantwoordelijkheid neemt in het onderzoeken van machtsverhoudingen, privileges en bijvoorbeeld institutioneel racisme. Hier bewust van zijn en veranderingen aanbrengen waar nodig is een ontzettend fijne en waardevolle bijdrage. Hierop kun je je taal en je houding aanpassen en dit kun je dan zowel bewust als onbewust meegeven aan je kinderen.

Ook wordt er door sommige mensen kleurenblindheid als optie genomen, kleurenblindheid is een gezegde waarmee men hoopt duidelijk te maken dat ze iedereen als gelijke zien. Hoe mooi het uitgangspunt ook is, gaat het totaal voorbij aan de werkelijkheid. Uit talloze voorbeelden blijkt dat mensen niet gelijk worden behandeld en door je ‘kleurenblind’ te verklaren ga je niet alleen voorbij aan de eigenheid en identiteit van mensen maar geef je ook aan dat je de situatie niet snapt. Mensen van kleur willen dat je hun kleur ziet, ze willen alleen niet dat zij op basis van die kleur (naam, uiterlijk, afkomst) anders behandeld worden.

Tot slot

Gesprekken over deze onderwerpen zijn niet makkelijk. En je moet er ook niet instappen met de gedachte dat je het met één á twee gesprekken wel uitgelegd hebt. Je voert de gesprekken om je kind te helpen begrijpen wat er in de wereld gebeurt en om je kind de keuze te geven om zich anders te gedragen. Deze gesprekken moeten door iedereen regelmatig gevoerd worden. Is het een permanente oplossing? Nee zeker niet, maar het is wat mij betreft een goed begin om de volgende generatie hier bewust van te maken.

Meer info op Instagram en Facebook
Op zowel facebook als instagram heb ik bij deze post aanvullende informatie gezet. Het geheel, het lezen van deze blog en de plaatjes erbij op facebook en instagram maken veel duidelijk. Wil jij het ook allemaal zo helder krijgen, volg me dan op

Wil je meer leren over dit onderwerp?

Op donderdag 13 augustus van 20.00-21.30u verzorg ik voor de tweede keer de online training. Anti-racistisch opvoeden gaat om het aanpassen van de opvoeding die je nu geeft. Het zit hem in cruciale onderdelen. Dit en nog meer bespreek ik tijdens de online training. Je kunt na afloop de training terugkijken, mocht je er op het moment niet bij kunnen zijn.